İnsan ve şempanze %99 mu benzer, %85 mi?
İnsan ile şempanzenin %99 benzer olduğu bir propaganda sloganı. Yeni tam genomlar gerçek benzerliğin %85 civarında olduğunu gösterdi. Ayrıca benzerlik akrabalık göstermez.
İki sayı da doğru ölçümlerden geliyor ama farklı şeyleri ölçüyor. %99, iki genomun yan yana konabilen kısımlarında harf harf benzerlik. %85 civarındaki rakam ise yan yana konamayan kısımları da fark sayan bir hesaptan türetiliyor. Hangi ölçü kullanılırsa kullanılsın, insanın en yakın akrabası şempanze ve bonobo çıkıyor.
Değerlendirme: Yanıltıcı%99 nereden geliyor?
2005'te şempanze genomunun ilk taslağı yayımlandı. İnsan genomuyla karşılaştırıldığında, yan yana konabilen bölgelerde tek harf farkı %1,23 çıktı. 13.454 gen birebir karşılaştırıldı; bu genlerin ürettiği proteinlerin %29'u iki türde harfi harfine aynı, geri kalanı ortalama bir iki amino asitle farklı. Yani "sadece 30–40 protein karşılaştırıldı" iddiası 2005'ten beri geçersiz.
%85 nereden geliyor?
2025'te şempanze, bonobo, goril ve orangutan genomları ilk kez uçtan uca, boşluksuz dizilendi. Makale tek harf farkları için "yaklaşık %99 özdeşlik genomun çoğunda geçerli" diyor. Ama genomun %12,5–27,3'ü birebir hizalanamıyor. Bu kısımların çoğu sentromerler, telomerler ve kendini tekrarlayan diziler. Bazı yazarlar bu hizalanamayan kısmı "fark" sayarak %85 civarında bir rakam türetti. Makalenin kendisi böyle bir benzerlik oranı vermiyor.
İki ölçü neden bu kadar farklı?
Aynı kitabın iki baskısını düşünün. Karşılıklı sayfalardaki harfleri karşılaştırırsanız neredeyse aynılar. Ama baskılardan birine bir ek bölüm konmuş, bazı sayfalar iki kez basılmışsa, sayfa sayfa eşleştirme oranı düşer. Kitap değişmedi; sadece ölçü değişti.
Ölçüyü sınamak
Aynı makale iki çok yakın orangutan türünü de karşılaştırıyor. Hizalanan bölgelerde %99,5 aynılar, ama hizalanamayan kısım yaklaşık %8,9. Yani bu ölçü birbirine çok yakın iki türde bile yüksek çıkıyor. Makaleye göre iki ölçü de türlerin ayrılışından bu yana geçen süreyle birlikte düzenli biçimde artıyor. Bu, beklenen akrabalık sırasını veriyor: önce şempanze ve bonobo, sonra goril, sonra orangutan.
Benzerlik akrabalık gösterir mi?
Tek başına bir yüzde göstermez. Kromozom sayısı da göstermez; patatesin 48 kromozomu olması bu yüzden bir şey kanıtlamaz. Akrabalığı gösteren, farkların nerede ve nasıl dağıldığı. Farklar türler arasında iç içe geçmiş bir soy ağacı deseni oluşturuyor. Ayrıca insanın 2. kromozomundaki birleşme izi gibi ortak "kaza" işaretleri de bu ağaçla tutarlı.
